18 кастрычніка Каталіцкі Касцёл адзначаў 100-годдзе Сусветнага дня місій. Таму ў апошнія тыдні замежныя каталіцкія медыя шмат пісалі пра місіі, пра місіянераў у розных краінах, пра Касцёлы, якія жывуць ва ўмовах вайны і беднасці, пра людзей, якія пакідаюць родныя краіны, каб служыць тым, каго амаль ніхто не ведае. Але што гэта за дзень і чаму яго гісторыя пачалася менавіта сто гадоў таму?
Місія, якая належыць усяму Касцёлу
Каб разабрацца, мы звярнуліся да матэрыялаў Агенцтва Fides, прысвечаных гісторыі Сусветнага дня місій і місіянерства ў гады Другой сусветнай вайны, а таксама да паслання і відэазвароту папы Льва XIV да сёлетняга юбілею. Гэтыя крыніцы дазваляюць убачыць місію не як справу асобных «прафесійных» місіянераў, а як заданне ўсяго Касцёла. Менавіта на гэтым робіць акцэнт Леў XIV:
«Місія — не выключная справа святароў, законнікаў або прафесійных місіянераў. Гэта справа ўсяго Касцёла».
Дзень, які павінен быў аб’яднаць увесь Касцёл
Сусветны дзень місій быў заснаваны папам Піем XI 14 красавіка 1926 года па прапанове Папскай асацыяцыі распаўсюджвання веры. Папа вызначыў для яго апошнюю нядзелю перад святам Хрыста Валадара, а сёння гэта — перадапошняя нядзеля кастрычніка.
Задума была значна шырэйшая за адмысловы збор грошай для місій. Пій XI хацеў, каб ва ўсіх дыяцэзіях і парафіях Каталіцкага Касцёла людзі глыбей разумелі місійнае пакліканне, маліліся аб пашырэнні Евангелля, падтрымлівалі місіянераў і спрыялі новым пакліканням. У 2026 годзе гэты дзень адзначаецца ўжо ў соты раз.
Ідэя Сусветнага дня місій ад самага пачатку была звязана не з вузкім колам людзей, якія з’ехалі служыць у далёкія краіны. Гаворка ішла пра ўдзел у місіі ўсяго Касцёла. Таму ўжо сама гісторыя гэтага дня адказвае на пытанне, якое становіцца цэнтральным у сёлетнім пасланні Льва XIV:
Хто на самой справе з’яўляецца ўдзельнікам місіі?
І гэта не толькі той, хто перасякае акіян і едзе ў іншую краіну. Каб зразумець, што гэта азначала на практыцы, трэба вярнуцца ў 1940 год.
«Што робяць нашы місіянеры?»
Гэта быў час Другой сусветнай вайны. Вайна ўжо дасягнула многіх тэрыторый, дзе працавалі каталіцкія місіянеры. Яны апынуліся без сувязі з роднымі краінамі, без грошай і неабходных рэсурсаў. Некаторых інтэрнавалі, іншых прымусілі пакінуць месца служэння. Але многія заставаліся.
19 кастрычніка 1940 года, напярэдадні Сусветнай нядзелі місій, па радыё звярнуўся арцыбіскуп Чэльса Канстанціні — італьянскі святар і дыпламат, які з 1935 года быў сакратаром Святой Кангрэгацыі распаўсюджвання веры, папярэдніцы сучаснай Дыкастэрыі па евангелізацыі.
Ён паставіў перад слухачамі простае пытанне: што робяць місіянеры, як яны жывуць і як працягваюць служэнне ў гэты час? Адказ быў просты: яны застаюцца.
У развіццё гэтай думкі, Канстанціні прывёў прыклад місіянера, які адмовіўся пакідаць месца служэння са словамі: «Мы застанемся».
Гэтая фраза не толькі пра гераізм асобнага чалавека, але і пра сутнасць місіі: прысутнічаць побач з людзьмі нават тады, калі гэта ўжо не прыносіць ні славы, ні бяспекі, ні ўпэўненасці ў заўтрашнім дні.
Місія — не інструмент чужой дзяржавы
Для Канстанціні вайна паставіла яшчэ адно пытанне: кім павінен быць місіянер? У 1939 годзе ён выступіў у Папскім Грыгарыянскім універсітэце з лекцыяй «Хрыстус і цэзар у місіях». Яго думка была прынцыповай: евангелізацыя не павінна ператварацца ў працяг палітыкі той краіны, адкуль прыехаў місіянер. Місіянер не павінен быць своеасаблівым «псеўдаконсульскім агентам», таму што Касцёл прыходзіць у іншую краіну не дзеля таго, каб прадстаўляць там інтарэсы ўласнай дзяржавы.
Гэтая пазіцыя была асабліва важнай у часы вайны. Калі замежныя святары аказваліся інтэрнаванымі або вымушаныя былі з’ехаць, станавілася відавочным: мясцовы Касцёл павінен мець уласных святароў, законнікаў і законніц, здольных працягваць служэнне.
Так вайна, парадаксальным чынам, падштурхнула місіянерскі Касцёл да таго, што сёння здаецца відавочным:
Мэта місіі — не стварыць залежную ад замежнікаў супольнасць, а дапамагчы мясцоваму Касцёлу вырасці.
Таму Канстанціні неаднаразова падкрэсліваў неабходнасць падрыхтоўкі мясцовага духавенства. Місія павінна была завяршацца не бясконцай прысутнасцю замежных місіянераў, а нараджэннем здольнага самастойна жыць мясцовага Касцёла.
Калі місія праходзіць праз руіны
У 1943 годзе Fides шмат пісала пра місіянераў, якія перажывалі інтэрнаванне, голад і ізаляцыю. Сюжэты навін былі сумнымі — загінула вялікая колькасць кансэкраваных асоб, цэлы шэраг касцёлаў быў разбураны. Але нават у гэтых умовах людзі працягвалі маліцца, дапамагаць хворым і падтрымліваць тых, хто апынуўся побач.
А пасля вайны паўстала наступнае пытанне: што адбудоўваць найперш? Вядома, перш за ўсё былі неабходныя матэрыяльныя будынкі. Але місіянерскі досвед тых гадоў прымусіў Касцёл гаварыць і пра іншую адбудову — духоўную. Бо калі няма людзей, здольных перадаць веру далей, аднавіць сцены яшчэ не азначае аднавіць Касцёл.
Менавіта тут гісторыя 1940-х гадоў сустракаецца з сённяшнім разуменнем місіі, бо Леў XIV на ўласным досведзе ведае, што такое быць місіянерам.
Для Папы Льва XIV місія — не тэарэтычнае паняцце. У яго біяграфіі ёсць гады місіянерскага служэння ў Перу. У сваім сёлетнім відэазвароце ён прызнаўся, што малітвы вернікаў дапамаглі яму пачуць пакліканне стаць аўгустынскім місіянерам, а малітва і ахвяраванні католікаў падтрымлівалі яго служэнне ў Перу.
Так асабістая гісторыя Папы нечакана звязваецца з гісторыяй, якую Fides аднаўляе ад арцыбіскупа Канстанціні, які ў 1940-я гады гаварыў пра людзей, што заставаліся на месцы, калі вайна разбурала звыклы свет. Сёння Леў XIV гаворыць пра людзей, якія павінны ўсведамляць уласную адказнасць за місію Касцёла.
У яго пасланні да 100-га Сусветнага дня місій гэта сфармулявана вельмі выразна: кожны ахрышчаны мае сваё месца ў місіі Хрыста. Не ўсе становяцца місіянерамі ў іншай краіне, але ніхто не вызвалены ад місіі.
Місія пачынаецца не з геаграфіі
Можа здавацца, што місіянерства — гэта заўсёды далёкая краіна, іншая мова, цяжкія ўмовы, беднасць або пераслед. Але сёлетняя тэма, якая прагучала ў звароце Льва XIV да Сусветнага дню місій — «Адзінства ў Хрысце, еднасць у місіі» — прапануе паглядзець шырэй.
Місія пачынаецца не з білета на іншы кантынент. Яна пачынаецца з чалавека, які разумее: вера, атрыманая мною, не належыць толькі мне. Таму ў пасланні да Сусветнага дня місій Леў XIV заклікае кожнага ўдзельнічаць у евангелізацыі «паводле свайго паклікання і дароў».
Ён называе евангелізацыю «справай, якая заўсёды з’яўляецца справай любові».
Хтосьці едзе ў Перу. Хтосьці застаецца ў парафіі, якая перажывае цяжкія часы. Хтосьці рыхтуе катэхезу для дзяцей. Хтосьці моліцца. Хтосьці ахвяруе грошы. Хтосьці дапамагае чалавеку, якога больш няма каму падтрымаць. Гэта розныя формы адной місіі. І, магчыма, менавіта гэта дапамагае зразумець гісторыю ваенных місій, якая спачатку можа здавацца далёкай і цяжкай для чытання. У ёй гаворка не толькі пра Другую сусветную вайну і не толькі пра місіянераў мінулага стагоддзя, але і пра тое, што адбываецца з Касцёлам, калі яго члены перастаюць лічыць місію чужой справай.
Сто гадоў таму Пій XI хацеў, каб у адзін дзень увесь Каталіцкі Касцёл спыніўся і ўспомніў пра тых, хто служыць далёка. Праз сто гадоў Леў XIV нагадвае: тыя, хто служыць далёка, — не «яны». Гэта мы. Бо місія — не выключная справа святароў, законнікаў або прафесійных місіянераў.
Гэта справа ўсяго Касцёла.
Даведка
Агенцтва Fides — першае місійнае інфармацыйнае агенцтва Каталіцкага Касцёла, створанае ў 1927 годзе па ініцыятыве Папскай асацыяцыі распаўсюджвання веры і з падтрымкай папы Пія XI — ужо напярэдадні Другой сусветнай вайны распаўсюджвала каля дзвюх тысяч місійных бюлетэняў і часопісаў у розных краінах з інфармацыяй пра місіі. Архіў захоўвае сотні тамоў матэрыялаў пра місійную дзейнасць ХХ стагоддзя, у тым ліку ў гады Другой сусветнай вайны.
Сёння галоўная задача Fides — распавядаць пра жыццё і служэнне Касцёла ў місійных рэгіёнах і дапамагаць католікам ва ўсім свеце лепш разумець місійнае пакліканне.
