15 верасня ў Папскім патрыстычным інстытуце Augustinianum у Рыме прайшла міжнародная канферэнцыя «XXI стагоддзе: новы час мучанікаў?», арганізаваная Камісіяй «Новыя мучанікі — сведкі веры» пры Дыкастэрыі па справах кананізацыі святых. У сустрэчы прыняў удзел прадстаўнік Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў Беларусі. 16 верасня ўдзельнікаў канферэнцыі прыняў на спецыяльнай аўдыенцыі Папа Леў XIV.
Канферэнцыя адбылася праз год пасля экуменічнага ўспаміну мучанікаў і сведкаў веры XXI стагоддзя, які 14 верасня 2025 года ў Базыліцы святога Паўла за Мурамі ўзначаліў Папа Леў XIV разам з прадстаўнікамі іншых хрысціянскіх Касцёлаў і супольнасцей.
Сённяшняя сустрэча была прысвечана не толькі асобным гісторыям людзей, якія загінулі за веру, але перадусім пытанню: што ўвогуле азначае мучаніцтва ў XXI стагоддзі? Адказ на гэтае пытанне больш складаны, чым можа здавацца.
Не толькі тыя, хто афіцыйна кананізаваны
Яшчэ падчас прэс-канферэнцыі ў Зале друку Апостальскай Сталіцы 10 верасня прэфект Дыкастэрыі па справах кананізацыі святых кардынал Марчэла Сэмэрара падкрэсліў, што святасць Касцёла не вычэрпваецца спісам асобаў, якія былі афіцыйна беатыфікаваныя або кананізаваныя.
Камісія «Новыя мучанікі — сведкі веры», створаная па жаданні Папы Францішка ў 2023 годзе, мае перадусім дакументацыйную і мемарыяльную задачу: сабраць звесткі пра тых, хто праліў кроў, вызнаючы Хрыста і сведчачы пра Евангелле. Гэта вельмі істотнае адрозненне.
Каталог Камісіі не з’яўляецца спісам будучых благаслаўлёных.
У выпадку некаторых асобаў пазней сапраўды можа пачацца кананічны працэс беатыфікацыі, калі будуць выкананыя неабходныя ўмовы. Аднак галоўная мэта сёння іншая: не дазволіць, каб сведчанне хрысціянаў нашага часу было забытае.
Паводле інфармацыі, прадстаўленай напярэдадні канферэнцыі, гаворка ідзе ўжо прыкладна пра 1700 выпадкаў сучасных мучанікаў і сведкаў веры, інфармацыя пра якіх была сабраная Камісіяй.
Гэтая лічба, аднак, не азначае, што Касцёл афіцыйна прызнаў 1700 новых мучанікаў. Яна сведчыць пра маштаб даследчай і дакументацыйнай працы.
«Шмат абліччаў» сучаснага мучаніцтва
Прафесар Андрэа Рыкардзі, віцэ-старшыня Камісіі, звярнуў увагу на «шмат абліччаў мучаніцтва» ў XXI стагоддзі.
Сёння хрысціянін можа страціць жыццё не толькі таму, што яму непасрэдна прапанавалі адрачыся ад Хрыста.
Сярод людзей, гісторыі якіх вывучае Камісія, ёсць тыя, хто выступаў супраць наркатрафіку, карупцыі і арганізаванай злачыннасці; хто абараняў бедных, цэлыя вёскі або мясцовыя супольнасці ад несправядлівай эксплуатацыі; хто супрацьстаяў знішчэнню прыроды; хто адстойваў праўду і чалавечую годнасць у сітуацыях вайны, этнічнага супрацьстаяння і сацыяльнай несправядлівасці.
Таму адной з цэнтральных тэм канферэнцыі стала пытанне пра сувязь паміж верай і канкрэтным выбарам чалавека на карысць праўды, справядлівасці, міру і годнасці іншага.
Кардынал Сэмэрара нагадаў у гэтым кантэксце словы Бэнэдыкта XVI з энцыклікі Spe salvi: здольнасць цярпець дзеля праўды і любові з’яўляецца адной з мераў чалавечнасці.
Такім чынам, памяць пра мучанікаў мае не толькі рэлігійнае, але і антрапалагічнае значэнне: яна паказвае, на што здольны чалавек, калі адмаўляецца паставіць асабісты камфорт вышэй за праўду.
Мучанік ці сведка веры?
Для права кананізацыі тут паўстае важнае адрозненне. Не кожны testimone della fede — сведка веры аўтаматычна з’яўляецца мучанікам у кананічным сэнсе.
Класічнае разуменне мучаніцтва патрабуе, між іншым, даследавання матывацыі пераследніка і наяўнасці таго, што кананічная традыцыя называе odium fidei — нянавісцю да веры.
Аднак сучасныя сітуацыі часта значна складанейшыя. Рэлігійныя, палітычныя, этнічныя і сацыяльныя матывы могуць пераплятацца паміж сабой. Чалавека могуць забіць за абарону бедных, за выкрыццё карупцыі або за спробу прымірыць варожыя бакі. Але пры гэтым крыніцай яго пазіцыі можа быць менавіта вера і вернасць Евангеллю.
Таму адно з найважнейшых пытанняў, якое гучала падчас сустрэчы, можна сфармуляваць так: дзе заканчваецца шырокае хрысціянскае сведчанне — martyria — і пачынаецца мучаніцтва ў дакладным кананічным сэнсе?
«Жыццё адабранае» і «жыццё падараванае»
У дыскусіях была звернута ўвага таксама на розніцу паміж класічным мучаніцтвам і іншай прызнанай Касцёлам формай святасці — offerta della vita, што азначае ахвяраванне жыцця.
У мучаніцтве жыццё чалавека гвалтоўна адбіраецца. Пры ахвяраванні жыцця чалавек свядома і свабодна аддае сябе дзеля іншых, прымаючы непазбежную і блізкую смерць з любові.
На тэалагічным узроўні гэтыя формы сведчання можна разглядаць як розныя праявы адной логікі поўнага дару сябе. У кананічным праве, аднак, яны застаюцца рознымі шляхамі да прызнання святасці.
Гэтае адрозненне набывае асаблівую важнасць, калі гаворка ідзе пра сучасныя войны, эпідэміі, гуманітарныя катастрофы або служэнне людзям у месцах, дзе жыццё самога хрысціяніна аказваецца пад непасрэднай пагрозай.
Мучаніцтва і абарона бедных
Падчас круглага стала асобная ўвага была прысвечана сувязі мучаніцтва з абаронай бедных, справядлівасці і створанага свету.
Сястра Нікалета Віторыя Спэццаці, гістарычны кансультант Дыкастэрыі па справах кананізацыі святых, разглядала тэму «Мучаніцтва і абарона бедных і створанага свету».
Журналістка Лючыя Капуцы прадставіла лацінаамерыканскі кантэкст, дзе хрысціянскае сведчанне нярэдка адбываецца ва ўмовах арганізаванай злачыннасці, карупцыі і барацьбы за справядлівасць.
Асобнае сведчанне было прысвечана таксама кансэкраваным жанчынам і іх прысутнасці ў ахопленым вайной Паўднёвым Судане.
Гэтыя выступленні паказалі, што сучаснае мучаніцтва немагчыма разглядаць выключна ў адрыве ад рэальных канфліктаў, у якіх жыве чалавек.
Хрысціянін у час вайны
Адным з найбольш чаканых выступленняў стаў даклад Лацінскага Патрыярха Ерузалема кардынала П’ербатысты Піцабалы. Яго тэма была сфармуляваная вельмі выразна: «Хрысціяне — лагодная сіла ў час панавання сілы і зброі».
У кантэксце Святой Зямлі гэтае пытанне набывае асаблівую драматычнасць. Што азначае быць хрысціянінам, калі грамадства падзеленае, людзі гінуць, а логіка вайны падштурхоўвае чалавека выбраць бок і адказаць насіллем на насілле?
Хрысціянскае сведчанне ў такіх умовах не з’яўляецца пасіўнасцю. Яно становіцца патрабавальнай вернасцю міру і годнасці чалавека нават тады, калі вакол дамінуе логіка зброі.
Азія: «малы статак» і дыялог
Асобны даклад быў прысвечаны Азіі. Журналіст агенцтва Fides Паоло Аффатата разважаў на тэму «Мучаніцтва і дыялог у шматрэлігійнай Азіі». У многіх азіяцкіх краінах хрысціяне складаюць вельмі невялікую меншасць і жывуць сярод старажытных рэлігійных і культурных традыцый — ісламу, індуізму, будызму і канфуцыянства. Падчас выступлення прагучаў вобраз «малога статку». Гэта не толькі сацыялагічная характарыстыка, але і тэалагічны спосаб разумення прысутнасці Касцёла.
Быць меншасцю азначае не абавязкова быць слабым. Гэта можа азначаць іншы стыль місіі: прысутнасць, цярплівасць, адносіны, дыялог і сведчанне без трыумфалізму.
У такой перспектыве міжрэлігійны дыялог не становіцца альтэрнатывай хрысціянскаму сведчанню. Наадварот, ён можа быць адной з найбольш патрабавальных яго формаў.
Еўропа, COVID і мір
Праграма канферэнцыі дазволіла паглядзець на феномен сучаснага мучаніцтва ў сапраўды сусветным маштабе. Прафесар Рабэрта Рэголі з Папскага Грыгарыянскага ўніверсітэта разважаў пра ахвяраванне жыцця і мучаніцтва ў Еўропе і з Еўропы.
Прафесар Джані Ла Бэла закрануў досвед пандэміі COVID-19 і евангельскага служэння ў час небяспекі. Сакратар Камісіі мансеньёр Марка Гнаві прысвяціў свой даклад сувязі паміж мучаніцтвам і мірам.
У выніку перад удзельнікамі паўстала вельмі шырокая панарама: ад адкрытага пераследу хрысціянаў да людзей, якія ахвяруюць сабой дзеля хворага, беднага, міру або прымірэння.
Мучаніцтва як «экуменізм крыві»
Яшчэ адным фундаментальным вымярэннем працы Камісіі з’яўляецца экуменізм. Гаворка ідзе не толькі пра католікаў.
Кардынал Сэмэрара нагадаў словы святога Яна Паўла II пра «агульны мартыралог» хрысціянаў. Перад абліччам найвышэйшага сведчання веры канфесійныя межы набываюць іншую перспектыву. Праваслаўны, католік, пратэстант або прадстаўнік іншай хрысціянскай супольнасці можа стаць сведкам Хрыста аж да ахвяры свайго жыцця. Менавіта таму ў кантэксце Беларусі гэты аспект працы Камісіі мае асаблівае значэнне.
Беларусь — краіна, у якой побач жывуць католікі і праваслаўныя, а гістарычны досвед хрысціянства неаддзельны ад складаных палітычных і грамадскіх падзей.
Таму даследаванне сведкаў веры Беларусі не павінна абмяжоўвацца выключна асобнымі канфесійнымі рамкамі.
Што можа даць гэтая сустрэча Беларусі?
Для мяне, ксяндза Яўгена Вінтава, прадстаўніка Касцёла ў Беларусі, удзел у рымскай канферэнцыі — гэта перадусім магчымасць лепш зразумець крытэрыі працы Камісіі і даведацца, якім чынам мясцовы Касцёл можа ўключыцца ў збор і праверку сведчанняў.
Важным пытаннем застаецца, ці знаходзяцца ўжо ў дакументацыі Камісіі выпадкі, звязаныя з Беларуссю, а таксама якія матэрыялы найбольш неабходна збіраць: сведчанні відавочцаў, архіўныя дакументы, біяграфічныя матэрыялы, апісанне грамадскага і рэлігійнага кантэксту. Асабліва важнай тут з’яўляецца асцярожнасць. Не кожнага чалавека, які пацярпеў або загінуў, можна адразу назваць мучанікам.
Кананічнае прызнанне мучаніцтва патрабуе дакладнага даследавання фактаў, матываў пераследу, паводзінаў ахвяры і іншых абставінаў. Але захоўваць памяць пра сведкаў трэба пачынаць значна раней. Менавіта гэта, здаецца, і з’яўляецца адной з галоўных задач Камісіі.
Не музей, а школа сведчання
У адной з дыскусій прагучала вельмі важная думка: каталог новых мучанікаў не павінен стаць толькі архівам або гістарычным рэестрам. Ён павінен мець выхаваўчае значэнне.
Памяць пра людзей, якія заставаліся вернымі праўдзе, справядлівасці, міру і Хрысту ў самых цяжкіх абставінах, павінна дапамагаць наступным пакаленням хрысціянаў адказваць на выклікі свайго часу. Таму, магчыма, галоўнае пытанне гэтай канферэнцыі гучыць не толькі: «Кім былі мучанікі XXI стагоддзя?», але таксама: «Якога сведчання патрабуе ад хрысціянаў наш час?»
У эпоху войнаў, палітычнай палярызацыі, рэлігійных канфліктаў, карупцыі, насілля і абыякавасці адказ на гэтае пытанне становіцца асабліва актуальным.
Мучанік — гэта не чалавек, які шукае смерці.
Гэта чалавек, які настолькі сур’ёзна прымае Евангелле, што ў пэўны момант аказваецца гатовым не адмовіцца ад праўды, любові, справядлівасці і Хрыста нават тады, калі цаной такой вернасці становіцца ўласнае жыццё.
Менавіта таму мучаніцтва не з’яўляецца выключна старонкай гісторыі старажытнага Касцёла.
Як паказала рымская сустрэча, пытанне пра сведчанне аж да канца застаецца вельмі актуальным і ў XXI стагоддзі.
16 верасня ўдзельнікі і дакладчыкі канферэнцыі прынялі удзел у спецыяльнай аўдыенцыі Папы Льва XIV, які год таму, успамінаючы сучасных мучанікаў, падкрэсліваў: Касцёл не хоча і не можа іх забыць.
